Burgerraden zijn zo oud als de democratie zelf, maar krijgen de laatste jaren aanzienlijk meer aandacht. Ze worden regelmatig genoemd als oplossing voor de lastigste beleidsdebatten én het dalende vertrouwen in democratische instellingen. Nu meerdere hedendaagse voorbeelden de relevantie van deze participatiemethode in de schijnwerpers zet, is het moment aangebroken om ons te verdiepen in wat burgerraden nu precies zijn.

Wat is een burgerraad?

Een burgerraad is een groep mensen die samengebracht wordt om zich te informeren over een specifieke beleidsuitdaging, te beraadslagen over mogelijke acties en uiteindelijk een aanbeveling voor de overheid te formuleren. Deze deliberatiemethode stamt uit het oude Athene waar mannen uit alle klassen willekeurig werden geselecteerd om deel te nemen aan grote debatten over de openbare orde.

Tegenwoordig is er nog steeds sprake van een willekeurige selectie, maar deze vertegenwoordigt ondertussen gelukkig de bredere bevolking op het vlak van leeftijd, etniciteit, opleidingsniveau, geografische locatie en geslacht. Aangezien de geselecteerde burgers niet noodzakelijk experts zijn in het onderwerp ter zake, krijgen ze hulp om de zaak van verschillende kanten te bekijken. In de onderzoeksfase ontmoeten de burgers concurrerende belangengroepen en betrokkenen en krijgen ze de kans om vragen te stellen aan experts. Hierop volgt de overlegfase, waarin zowel kleine groepsdiscussies als grotere debatten worden gevoerd. In de laatste fase wordt van de burgerraad verwacht dat ze een duidelijke beleidssuggestie aan de regering formuleren.

Waarom zijn burgerraden juist nu relevant?

“Als we onze democratische vrijheden voor onszelf en voor de komende generaties willen behouden, moeten we de democratie opnieuw uitvinden door een directere deelname van de burgers aan de politieke besluitvorming mogelijk te maken. Burgerraden zijn een goede manier om dat te doen.”

George Zarkadakis

Door het dalende vertrouwen in de democratische instellingen moet ons democratische systeem dringend gemoderniseerd worden. Steeds meer (lokale) overheden richten zich tot burgerparticipatie, en vooral burgerraden worden steeds populairder. Het bekendste en meest succesvolle voorbeeld is ongetwijfeld de Ierse volksvergadering: het resulteerde in een referendum dat zich uitsprak voor het homohuwelijk in 2014 en verwijdering van het 8ste amendement over abortus in 2017. Deze twee grondwetswijzigingen pakten nationaal gevoelige thema’s aan die politici lange tijd hadden omzeild – en illustreren de mogelijke impact die burgerraden kunnen hebben op diepgaande beleidsdiscussies.

Steeds vaker wordt er daarom gewezen naar burgerraden als oplossing voor de verdeelde beleidskwesties, in het specifiek de klimaatcrisis en Brexit. En met succes: het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk hebben al burgerraden samengebracht om de klimaatcrisis te bespreken. Wat betreft Brexit richtte Schotland na het referendum een burgerraad op om onafhankelijkheid te bespreken, maar ook onder de rest van de Britse bevolking leeft de vraag om een burgerraad. Ironisch gezien was er al voor het Brexit referendum een burgerraad. Een representatieve groep van 50 burgers kwam in september 2017 in Manchester bijeen om de kwestie te bespreken. Hun conclusie? Een zachte of helemaal geen Brexit.

Ook succesmethodes hebben grenzen…

De Brexit burgerraad illustreert meteen de grootste beperking van deze methode: het effectief uitvoeren van de gegeven beleidssuggesties is afhankelijk van politici. Vruchteloze burgerraden worden gedefinieerd door regeringen die beleidsvoorstellen hebben genegeerd, zoals de suggestie voor hervorming van het kiestelsel van het Nederlandse Burgerforum in 2006. Zelfs de Ierse burgerraad, die baanbrekend bleek te zijn in het legaliseren van abortus, deed aanbevelingen over de klimaatverandering die nog steeds geen enkel effect hebben gehad. Er is ook andere kritiek, zoals de vraag of een burgerraad werkelijk inclusief is (omdat deelname tijd en politieke interesse vereist) en of de burgers bekwaam genoeg zijn om de kwestie volledig te begrijpen. Deze twee zorgen zijn echter gemakkelijk aan te pakken; compenseer burgers voor hun deelname en geef ze voldoende tijd, middelen en deskundige hulp. Bovendien is het niet zo dat gekozen leiders altijd even competent zijn als we zouden willen.

Wat is dan het voordeel?

Het echte probleem dat we moeten oplossen is dus de bereidheid van politici om een burgerraad op te richten én de beleidssuggesties uit te voeren. Gelukkig zijn het precies die politici die enorm kunnen profiteren van deze participatiemethode. En wel zo:

  • Populariteit speelt geen rol. Of ze het nu leuk vinden of niet, politici moeten rekening houden met (her)verkiezingen, vooral als het gaat om gevoelige onderwerpen. Ze worden beperkt door kortetermijndoelstellingen die in strijd kunnen zijn met de besluitvorming op lange termijn. Burgerraden bieden dus een echte kans, want burgers kunnen beraadslagen zonder zich druk te maken over de verkiezingen. Ze kunnen dus makkelijker onpopulaire beslissingen nemen als dat nodig is. Mocht een beslissing gerechtvaardigd moet worden naar de bevolking, kunnen politici er altijd op wijzen dat een representatieve groep burgers tot deze conclusie is gekomen.
  • Collectieve intelligentie als redder in nood. Polarisatie kan ervoor zorgen dat gevoelige beleidsdebatten vastlopen en het is een uitdaging zijn om een gestrand debat weer op gang te brengen. Burgerraden bieden de kans om het debat te openen aan de hand van van de collectieve intelligentie en creativiteit van individuele burgers. Via deze weg kunnen ze een belangrijke rol spelen in het ontdooien van gepolariseerde debatten.
  • Participatie op een hoger niveau. Zorgvuldig burgeroverleg helpt burgers om de complexiteit en de afwegingen in beleidsdilemma’s beter te begrijpen. De combinatie van verantwoordelijkheid en voorlichting stelt hen in staat om zich te verdiepen in een bepaald beleidsterrein. Andere vormen van participatie, zoals online surveys en referenda, bereiken in principe een groter aantal burgers rechtstreeks, maar kunnen lijden onder ongeïnformeerde meningen, een lage opkomst of een gebrekkige representativiteit. Maakt dat deze vormen van participatie nutteloos? Absoluut niet. Het draait niet om één manier van burgerparticipatie te vinden, maar om meerdere mogelijkheden tot participatie te creëren. Het uiteindelijke doel moet altijd zijn om de legitimiteit van lokale beleidsbeslissingen te verbeteren, wat het best gebeurt met een combinatie van participatiemethodes.

“De sfeer was vriendelijk maar serieus – we waren er trots op dat we een belangrijke taak kregen. We wilden alle informatie opnemen, het debat mee vormgeven en concrete aanbevelingen doen die representatief waren voor onze opvattingen aan het einde van een diepgaande leerperiode”.

Louise Caldwell, deelnemer aan de Ierse burgerraad

Hoe nu verder?

Burgerraden lossen niet alle problemen op waarmee de democratie te kampen heeft, maar ze kunnen wel een helpende hand bieden. Maar laten we daar vooral niet stoppen met experimenteren! Vorige maand lanceerde de kleinste Europese federale identiteit, Duitstalig België, een permanente burgerraad. 24 willekeurig gekozen Duitstalige Belgen kregen de bevoegdheid om verkozenen te vertellen welke zaken van belang zijn en een burgerraad vereisen. In dit Ostbelgien Model houden de traditionele besluitvormers het laatste woord, maar mogen burgers wel de agenda opstellen. Dat noemen we directe democratie in actie!

Klaar om in de voetsporen van steden als Madrid (Spanje) en Gdansk (Polen) te treden en een burgerraad samen te stellen in jouw stad? Deze (Engelstalige) gids van MASSLPB of dit methodeoverzicht van Participedia kunnen handig zijn. Of ontdek je liever eerst andere vormen van (lokale) burgerparticipatie in jouw gemeente? We gidsen je graag door de mogelijke participatiemethodes op ons platform!

There are currently no comments.