Enquêtes, ideeënvorming, burgerbegrotingen… bij het opstarten van een burgerparticipatieproject zijn er verschillende mogelijkheden.

Een enquête zal andere antwoorden opleveren en een ander publiek bereiken dan een eenvoudige stemming of een burgerbegroting. Daarom is het van cruciaal belang om de optie te kiezen die het best bij je doel aansluit.

Hieronder vind je een lijst van de belangrijkste participatiemethodes. Stuk voor stuk hebben we ze zelf getest en goedgekeurd na samenwerking met meer dan 100 steden en gemeenten in België én in het buitenland.

Peilingen: een snelle manier om meningen te verzamelen

Een poll organiseren is waarschijnlijk de meest laagdrempelige vorm van burgerparticipatie. Het houdt in dat een specifiek onderwerp ter discussie wordt gesteld, mogelijke antwoorden vooraf worden bepaald en dat burgers hun favoriete optie kunnen kiezen. Het onderwerp van de poll hoeft niet noodzakelijk deel uit te maken van een breder project of campagne.

Opiniepeilingen of stemmingen versterken de legitimiteit van een beslissing door ervoor te zorgen dat een meerderheid van de inwoners achter het project staat. De resultaten van de stemming zijn niet noodzakelijk bindend: sommige steden balanceren de uitkomst van een poll met andere factoren, zoals de prijs of de ecologische voetafdruk.

Peilingen zijn snel, eenvoudig, kunnen digitaal plaats vinden, en kunnen zelfs binaire opties bevatten. Dat gezegd hebbende laten peilingen weinig ruimte voor nuancering en zijn ze vooral bedoeld om de bredere publieke opinie over een bepaald onderwerp te peilen.

Dit is een goede optie als:
  • De stad een specifieke vraag of onderwerp in gedachten heeft die ze graag aan haar burgers wil voorleggen;
  • De initiële vraag op een neutrale manier gesteld kan worden, zodat de antwoorden niet beïnvloed worden;
  • De stad of gemeente duidelijk aan de burgers uitlegt hoe de stemmen gebruikt zullen worden – bepaalt de stemming volledig de beslissing van de stad? Wat zijn de andere factoren?
  • De stad behoefte heeft aan een snel inzicht in de bredere publieke opinie;
  • De stad op zoek is naar de makkelijkste manier om de mening van burgers te horen.

Een concreet voorbeeld: De stad Kortrijk lanceerde een peiling om te beslissen over de invoering van een maandelijkse autovrije zondag. De zaak kreeg flink wat media-aandacht, o.a. omdat burgers vanaf 16 jaar mogen stemmen (terwijl de officiële stemgerechtigde leeftijd in België 18 jaar is).

Online enquêtes: verzamelen van gedetailleerde en genuanceerde informatie

Enquêtes bieden steden de mogelijkheid om burgers over specifieke onderwerpen uitgebreider te bevragen dan een simpele stemming. Het maakt het bijvoorbeeld mogelijk om voorstellen te rangschikken, meerkeuzevragen of demografische vragen te stellen… In combinatie met stemmen is de enquête zeer handig om te begrijpen hoe de prioriteiten van burgers variëren naargelang hun locatie, leeftijd of inkomen.

Enquêtes kunnen preciezere resultaten opleveren, maar ze brengen ook kosten met zich mee. Ten eerste is het onderzoek niet collaboratief en/of open. Ten tweede moeten de uitvoering van het onderzoek en de verwerking van de gegevens strikt gecontroleerd worden. Het is ook belangrijk om in gedachten te houden dat hoe langer de enquête duurt, hoe hoger het uitvalpercentage zal zijn. Tot slot is de participatiegraad bij enquêtes meestal lager dan bij peilingen, omdat de burgers meer tijd moeten vrij maken om deel te nemen.

Dit is een goede optie als:
  • Verkozen ambtenaren precies willen weten wat burgers denken.
  • Er geen andere manier is om deze resultaten te verkrijgen (bv/ een stemming).
  • Er geen andere manier is om deze informatie te verzamelen (Is er een andere bron van gegevens die gebruikt zou kunnen worden? Werd er in het verleden al een gelijkaardig onderzoek gevoerd?)
  • De verzamelde informatie echt zal helpen in de besluitvorming (Zal de stad alle verzamelde informatie gebruiken? Hoe? Wordt de verzamelde informatie gebruikt om de besluitvorming te informeren of te rechtvaardigen?)
  • De stad de informatie kan verzamelen en verwerken in overeenstemming met de relevante GDPR-richtlijnen.

Een concreet voorbeeld: de stad Aarlen gebruikte een survey om z’n burgers te ondervragen over het Leopoldproject. De open vragen leverden feedback en nieuwe ideeën op. Nu alle ideeën binnen zijn, laat de stad de burgers stemmen op welke projecten uitgevoerd moeten worden.

Burgerbegroting: burgers en verenigingen betrekken bij de toewijzing van de gemeentelijke begroting

Burgerbegrotingen zijn een erg sterke vorm van participatie, aangezien het gaat om het direct betrekken van burgers in de toewijzing van gemeentelijke budgetten. Met een specifiek toegewezen budget kiezen burgers projecten waar de stad in zou moeten investeren. Sommige steden vragen burgers om het budget te verdelen onder verschillende scenario’s, anderen kiezen voor een ideeënverzameling dat gevolgd wordt door een analyse- en budgetfase.

Deze vorm van raadpleging is erg leerzaam, omdat burgers zich zo in de begrotingsprocedure kunnen integreren en de beperkingen ervan kunnen begrijpen. Als ze bijvoorbeeld besluiten om 60% van hun budget aan een bepaald project toe te wijzen, stemmen ze ermee in de financiering van andere projecten te verminderen. Dit draagt bij tot een grotere legitimiteit van de besluitvorming en een grotere steun van de burgers voor het overheidsbeleid.

De toewijzing van begrotingsmiddelen kan natuurlijk een gevoelige kwestie zijn. Voor steden die de deelname willen beperken, bestaat er authenticatiesoftware (zoals ItMe in België of FranceConnect in Frankrijk) om ervoor te zorgen dat elke gebruiker overeenkomt met een natuurlijke persoon die in de gemeente woont.

Dit is een goede optie als:
  • Verkozen ambtenaren hun burgers bewust willen maken van gemeentelijke bestuursprocessen;
  • De voorwaarden voor de implementatie van de burgerbegroting duidelijk zijn;
  • De projecten die door de stad voorgesteld worden haalbaar zijn, en er effectief een budget is dat toegewezen kan worden;
  • De stad verschillende projecten wil prioritiseren en een budget wil toewijzen, eerder dan één project uitkiezen.

Een concreet voorbeeld: De stad Rueil startte een burgerbegrotingsproject op z’n burgerparticipatieplatform. De stad vroeg z’n burgers om projecten voor te stellen die een budget toegewezen krijgen en daarna ter stemming worden voorgelegd met budget uit een virtueel winkelmandje. Burgers zullen zoveel projecten aan hun mandje zullen toevoegen als hun budget toelaat.

Ideeën verzamelen: nieuwe oplossingen helpen ontstaan

Dit is de uitgelezen manier voor steden en gemeenten om zich tot burgers te wenden voor nieuwe ideeën. Het verzamelen van ideeën is complexer dan een eenvoudige stemming en vereist een grotere betrokkenheid van burgers. De participatiegraad is daarom vaak lager dan bij stemmingen, maar het leidt wel tot kwalitatieve bijdragen en het ontstaan van nieuwe oplossingen.

Na afloop van de ideeënfase doorlopen steden vaak een analyse- en een stemfase. Na het verzamelen van de ideeën wordt alles door de overheid verwerkt en ter stemming voorgelegd aan de burger. Het is belangrijk dat steden het debat structureren – zo is het beter om de thema’s waarover de stad haar burgers raadpleegt (klimaat, mobiliteit, onderwijs….) te definiëren en om duidelijk te zijn welke criteria gebruikt zullen worden om ideeën te selecteren.

Dit is een goede optie als: 
  • Verkozen ambtenaren nieuwe oplossingen willen vinden en willen uitzoeken wat burgers belangrijk vinden;
  • De kwaliteit van de input belangrijker is dan de hoeveelheid;
  • Er een duidelijk plan is om de ideeën te verwerken en selecteren, en steden dit naar hun burgers communiceren;
  • De stad de middelen heeft om de bijdragen te verwerken;
  • De overheid zich inzet om feedback te geven op de ideeën van burgers en de bijdragen serieus neemt.

Een concreet voorbeeld: Grand Paris Sud gebruikte dit proces om burgerideeën te verzamelen over drie thema’s van het strategische plan: fietsen, de omgeving en cultuur. De stad is nu druk bezig met het implementeren van deze ideeën in concrete projecten.

Burgerinitiatieven: burgers in staat stellen om hun eigen projecten op te zetten

Burgers worden steeds meer gestimuleerd om actief mee te bouwen aan de samenleving, en verandering wordt dan ook steeds door burgers geleid. Burgerinitiatieven zijn een continue vorm van bottom-up burgerparticipatie die niet per se passen binnen de limieten van een specifieke tijdslijn of beleidscyclus. Burgers of volksbewegingen kunnen op elk moment, over elk onderwerp hun voorstellen of suggesties voor de overheid opschrijven en er steun voor zoeken, vooral door het verzamelen van handtekeningen. Als ze een bepaalde drempel bereiken (die vooraf door de overheid is vastgesteld), horen ze een officiële reactie te krijgen.

Deze participatiemethode stelt burgers in staat om de onderwerpen die hen na aan het hart liggen aan te pakken en een gestructureerd debat op gang te brengen, terwijl de overheid toch de controle kan bewaren. Burgers bepalen de agenda, maar overheden krijgen inzicht in de zaken die burgers belangrijk vinden en kunnen hun strategieën daarop afstemmen. Onlangs lanceerden we op de CitizenLab-platforms Burgerinitiatieven als nieuwe feature.

Dit is een goede optie als:

  • De stad een continue dialoog met haar burgers wil opbouwen, buiten de beleidscycli, tijdslijnen of projectkaders om;
  • De stad inzicht wil krijgen in wat burgers belangrijk vinden;
  • Er duidelijke criteria zijn vastgelegd die de verwachtingen sturen en bepalen welke initiatieven een (re)actie krijgen

Een concreet voorbeeld: Een bekend (Belgisch) voorbeeld van een succesvol burgerinitiatief stamt uit 2005, toen het Doof Actie Front meer dan 71.330 handtekeningen verzamelde voor de officiële erkenning van de Vlaamse gebarentaal. In 2006 werd hun wens werkelijkheid.

Burgerraad: burgers loten om te delibereren over mogelijke actie

Een burgerraad is een representatieve groep burgers (die de bredere bevolking vertegenwoordigt op vlak van leeftijd, etniciteit, opleidingsniveau, geografische locatie en geslacht) die gevraagd wordt om samen te komen, zich in een bepaald onderwerp te verdiepen en een beleidssuggestie te formuleren. In de eerste fase maken deze burgers door gesprekken met concurrerende belangengroepen, stakeholders en experten kennis met de problematiek. Geleidelijk aan gaan ze over tot de overlegfase, waarin kleine groepsdiscussies of grotere, algemenere debatten worden gevoerd. De burgerraad hoort te eindigen met een duidelijke beleidsaanbeveling aan de overheid.

Door gebruik te maken van de collectieve intelligentie van een diverse groep burgers kan een burgerraad een bevroren of gepolariseerde discussie weer op gang brengen. Bovendien biedt het burgers meer inzicht in de complexiteit van de beleidsvorming, en overheden een duidelijke weg vooruit die (hopelijk) wordt gesteund door een meerderheid van de bevolking.

Dit is een goede optie als:

  • De stad bereid is om een burgerraad bijeen te roepen en de beleidsaanbevelingen effectief uit te voeren;
  • De stad een manier zoekt om moeilijke of gepolariseerde debatten op een constructieve manier open te breken;
  • De burgers in de raad voldoende en relevante informatie krijgen om waardevol overleg te voeren;
  • De burgers in de raad de bredere bevolking vertegenwoordigen.

Een concreet voorbeeld: Duitstalig België heeft onlangs een permanente burgerraad in het leven geroepen. 24 willekeurig gekozen Duitstalige burgers bieden verkozen ambtenaren advies over welke onderwerpen van belang zijn en welke onderwerpen een burgerraad vereisen. In dit Ostbelgien Model behouden de traditionele besluitvormers het laatste woord, maar kunnen burgers wel de agenda bepalen.


Wil je één van deze participatiemethodes opstarten in jouw stad of gemeente? Ontdek de verschillende methodes van ons online platform!

There are currently no comments.