Dit artikel gaat over burgerinitiatieven in Nederland. Om meer te weten te komen over burgerinitiatieven in Vlaanderen, klik hier.

Je hoort het op de radio, je ziet het in het nieuws en merkt het onderweg: er zijn ongekend veel protesten in Nederland. Boeren, klimaatactivisten en leraren gaan steeds vaker de straat op – of zelfs de weg – om hun ongenoegen te laten blijken tussen de verkiezingen door. Hoe kunnen we deze kreten van kritiek omzetten naar constructieve samenwerking voor beter beleid?

Voor de duidelijkheid: niet iedere burger haar wensen kunnen altijd vervuld worden, maar elke burger moet wel de juiste middelen krijgen om actief en constructief bij te kunnen dragen aan beleidsvorming. Een instrument? Dat is er al.
Het burgerinitiatief. Burgerinitiatieven zijn er in verschillende soorten en maten. Ze kunnen op nationaal, provinciaal of lokaal niveau plaatsvinden; een kwestie aankaarten puur door het op de agenda te zetten, door een voorstel aan te dragen of zelfs een alternatief te bieden op een gemeentelijke voorstel (ook wel right to challenge genoemd); en onafhankelijk of afhankelijk zijn van de steun van de overheid.

Een gemeente of stad speelt een sleutelrol wanneer het gaat om het faciliteren en stimuleren van lokale initiatieven waarbij steun nodig is. Ongeacht het aantal nodige stemmen, wat per gemeente verschilt, ligt de drempel vaak hoog doordat burgers deze (fysiek) moeten verzamelen en daarna tegen een stroom van regelgeving in moeten werken om hun initiatief tot bloei te laten komen. Anno 2019 zou dat niet zo moeilijk mogen zijn. Wat kan een stad of gemeente doen zodat burgers gemakkelijker initiatief nemen?  

De lokale wetgeving

Benodigde stemmen voor een burgerinitiatief verschillen dus per gemeente – Amsterdam is natuurlijk niet te vergelijken met Zaandam – maar er zijn enkele eisen aan een lokaal burgerinitiatief die voor veel gemeenten overeenkomen:

  • Handtekeningen zijn pas geldig vanaf een bepaalde leeftijd (vaak is dit vanaf 16 jaar, maar soms al bij 14 jaar of zelfs 12 jaar);
  • Het moet gaan over een onderwerp waar de gemeente een besluit over kan nemen en dus niet over nationale wetgeving;
  • Het mag niet gaan over: (1) gemeentelijke organisatie, procedure, begroting en/of belastingen; (2) iets waar de gemeente de afgelopen twee jaar een besluit over heeft genomen (dit is om herhaling van zetten te voorkomen); (3) iets wat privé belang dient.

Een rapport van onderzoekers van de Universiteit Leiden geeft aan dat er in de praktijk enorme verschillen zijn tussen initiatieven wat specifieke regelgeving bemoeilijkt. Praktische oplossingen die een gemeente zelf kan implementeren is betere informatievoorziening richting burgers en betere financiële ondersteuning van initiatiefnemers.

Ook met het oog op de aangenomen Omgevingswet, die in januari 2021 in werking treedt, is het voordelig om lokale burgerinitiatieven te stimuleren. Deze wetgeving bepaalt dat burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties moeten kunnen deelnemen aan beleids- en besluitvormingsprocessen. Succesvolle burgerinitiatieven kunnen gemeenten helpen om vorm te geven aan de ruimtelijke ordening binnen deze nieuwe wetgeving.

“Ja, maar..”

Er zijn ook argumenten te bedenken waarom je als gemeente niet staat te springen om veel burgerinitiatieven te ontvangen. Hieronder de meest terugkerende twijfels, gevolgd door waarom deze jou zeker niet tegen mogen houden.

Het kost te veel extra tijd om dit intern goed te regelen”

Aangezien het wettelijk kader er wél al ligt, is dit een goed moment om een intern stappenplan te maken (als je dat niet al hebt). Realiseer je dat je hierin meer controle hebt dan je denkt: je kan zelf de criteria bepalen wanneer een initiatief wordt opgepakt, wat er daarna mee gebeurt en binnen welke tijdsplanning dit moet plaatsvinden. Gebruik deze ruimte om een realistische inschatting te maken van wat er intern mogelijk is.

“We hebben geen budget om extra initiatieven uit te voeren”

Niet iedere begroting is even flexibel maar je kan je afvragen hoe groot het belang is, misschien heeft een breed gesteund burgerinitiatief meer waarde dan een andere kostenpost. Is dit niet een, twee, drie duidelijk? Overweeg dan de burger mee te nemen in deze afweging via een survey, poll of burgerbegroting.

“Dadelijk krijgen we onrealistische ideeën waar we iets mee moeten”

Op ons online platform zien we dat minder dan 0.07% van alle ideeën wordt gemarkeerd als spam. Dit laat zien dat burgers vaak met serieuze reacties plaatsen. Daarnaast gaat het niet om het aannemen van alle initiatieven; het gaat om het op gang brengen van de dialoog. Past een initiatief niet binnen je beleid? Wees daarover transparant naar de burgers door te communiceren waarom je bepaalde keuzes wél en niet maakt.

Lokale initiatieven in alle soorten en maten

Gelukkig zijn lokale burgerinitiatieven niet schaars, van het behouden van cultuur in Haarlem tot het verduurzaming in Groningen, maar het boeken van resultaat neemt wel tijd in beslag. Wij hebben drie recente, inspirerende en uiteenlopende voorbeelden op een rijtje gezet ter illustratie waar een lange adem wel niet goed voor is.

Eindhoven: een veilige en groene Geldropseweg

Voor de herinrichting van de Geldropseweg, een “grauwe, onaantrekkelijke race-baan”, werd er al terug in 2008 een plan opgesteld, wat door de crisis werd uitgesteld. Het bewonersinitiatief Werkgroep Geldropseweg zette het project in 2016 opnieuw op de kaart.

Drie buurtverenigingen sloegen samen met de winkeliers van de Geldropseweg de handen ineen en verzamelden 550 handtekeningen. De initiatief nemer, Frank van der Laan, gaf aan (in dit audiofragment) dat deze kwestie niet per se politiek was maar vooral financieel. Het belang was dus om aan te geven dat burgers deze herinrichting als een grotere prioriteit zagen dan andere plannen.

Het heeft wat tijd, geld en moeite gekost, maar uiteindelijk heeft Eindhoven 1,5 miljoen uitgetrokken voor het initiatief. De metamorfose staat gepland voor medio 2020.

Waalwijk: Opknapbeurt van wijk De Amstel

In 2016 zorgden bewoners voor het eerste Waalwijkse burgerinitiatief ooit: hun wijk was toe aan een grondige opknapbeurt inclusief bestrating, riolering en meer groen. De burgers kregen het destijds op de politieke agenda, maar geld voor een grote renovatie ontbrak.

Totdat er recentelijk bekend werd dat de gemeente 1 miljoen van het meerjarenplan voor het opkappen van straten, wegen en riolen. Met 139 handtekeningen werd het initiatief opnieuw op de agenda gezet.

De gemeente Waalwijk haakte hierop aan: als de bewoners van De Amstel met goede plannen komen, heeft de gemeente toegezegd hierover mee te denken. De bewoners gaan hier nu verder mee aan de slag!

Tilburg: “Central Park” aan het spoor

Het terrein in de Tilburge Spoorzone lag braak, maar geen enkel gemeentelijk plan werd concreet. Via het ‘right to challenge’ gaven initiatiefnemers in het najaar van 2015 aan ze een stadspark voor ogen hadden.

Bewoners werden aangemoedigd ideeën in te sturen voor dit en uit 82 originele plannen werden de beste acht geselecteerd, genaamd de “kwartiermakers“. In het najaar van 2017 werden de plannen tijdens de gemeenteraad gepresenteerd, waarna de gemeente voor meer dan 5 miljoen in de bouw van het initiatief investeerde.

Een bewonersinitiatief onder het ‘right to challenge‘ vraagt burgers een ze een gemeentelijke activiteit over te nemen voor een langere periode. Het succes van dit initiatief kwam dan ook doordat er toegewijde vrijwilligers waren met bestuurservaring. Het Spoorpark opende eind juni 2019.

Omarm lokale initiatieven online!

Het opzetten, agenderen en uitvoeren van een burgerinitiatief gaat niet over een nacht ijs… maar het kán wel met een dosis doorzettingsvermogen van de burger. Verder blijkt, onder andere uit een rapport van de Nationale Ombudsman, dat wanneer je de geen beleidservaring hebt het een stuk lastiger om ondersteuning te realiseren voor een initiatief.

Lokale gemeenten moeten burgerinitiatieven dus toegankelijker en inclusiever maken voor alle burgers, bijvoorbeeld door het process online te faciliteren. Burgerinitiatieven centraliseren in een online omgeving helpt de transparantie, samenwerking én het succes. Burgers kunnen zo direct ideeën delen onder mede-inwoners en gemakkelijker steun verzamelen. De overheid kan hier meteen duidelijk communiceren wat er daarna met een initiatief gebeurd en waarom.

Vandaar dat wij “Burgerinitiatieven” hebben gelanceerd als een van de participatiemethoden op het platform. Hierbij heeft een stad of gemeente de controle over de belangrijkste componenten: het aantal nodige stemmen voordat een initiatief overwogen wordt, een deadline voor het behalen van deze stemmen, de toelatingscriteria en de volgende stappen wanneer de drempel is bereikt. Zo kan je een burgerinitiatief met open armen ontvangen via het online platform van jouw stad!

There are currently no comments.